sábado, xaneiro 20, 2018

Un breve discurso

Pasqual e Ernts Maragall nun mitin de ERC
Anda o nacionalismo español recompoñéndose. Semella que, cando menos unha parte dos que mandan, os 35, apostan por un relevo ou cando menos así llelo están a indicar aos seus altofalantes mediáticos.

Ese nacionalismo español emerxente, opositor en Cataluña, enrabiouse moito co discurso do presidente da mesa de idade no pleno de constitución do parlamento de Cataluña resultado do aporreamento constitucional do 155.

Dixéronlle de todo: provocador, duro, inusual,  anoxante, mitineiro, glorificador do independentismo, contundente, vómito de biles e de odio, rompedor da neutralidade, soflama de marcado ton político, sectario, excluínte, irresponsábel, contra o goberno, ataque ao Estado (EL País)... non sigo. Un discurso de pouco máis de oito minutos interrompido por un aplauso irrespectuoso  procedente da bancada do dereitismo español emerxente.

Quixo a casualidade- ou a planificación?- que fose este home que acaba de celebrar o seu 75 aniversario a  persoa electa de maior idade e que, xa que logo, lle correspondese presidir a sesión.
Comezou aclarando que se houbese unha situación normal non estaría alí. Pero non é normal, xa que: “os que deberían estar aquí, non están” e tamén porque o 1º de outubro: “a cidadanía tomou as rendas do seu destino, non poderán borralo da memoria colectiva”. Describiu: “o estado español non sabe gañar, senón derrotar, só sabe castigar e humillar”.

Quen falaba era Ernest Maragall Mira que fora portavoz do goberno municipal de Barcelona,  “Conseller” de Educación, membro da Executiva do PSC, deputado deste partido que abandonou en 2012 para encabezar un proxecto político denominado Nova Esquerra que concorreu ás elección en coalición con ERC e pola que saíu electo.

Neto do poeta Joan Maragall, posiblemente o que máis doeu en certos medios é  que fose el quen presidise a mesa e que lembrase o seu irmán Pasqual, ao que citou polo seu nome, o que fora alcalde cando a Barcelona olímpica; o que lle recordou aos converxentes que tiñan un problema co 3%; o presidente da Generalitat;  o impulsor daquel estatuto, aprobado naquela mesma sala o 30 de setembro de 2005, coa promesa de recoñecemento por parte do Presidente Zapatero, ratificado en referendo, cepillado e ben cepillado, segundo Alfonso  Guerra, pola Comisión do Congreso, recorrido polo PP, cepillado de novo polo Constitucional...

“Tratamos, dixo, de abandonar o mercadeo e o entendemento entre elites para un acordo fondo, federal, pero o estado español non entende de reconciliación nin de soberanías compartidas”.
Fosen cales fosen as palabras de Ernest Maragall, ían molestar. Porque a súa persoa e sobre todo a do seu irmán doente personifican a cidadanía catalá que deixou as miserias do Estado Español ao descuberto.

Xoves, 18 de xaneiro de 2018



Advertencia papal

Os que vivimos os anos finais da chamada Guerra Fría estamos somerxidos nunha escéptica  indiferenza ante as ameazas nucleares. Foi tal a reiteración do perigo que a absurda idea de dous mega-poderes dispostos a acabar coa humanidade, e ata coa vida no planeta,  semellaba un pouco cómica.

Probablemente a esta idea, un tanto descrida, a respecto dos perigos reais axudou a imaxe dun militar americano cabalgando unha bomba atómica e axitando un sombreiro como se dun cowboy  texano se tratase. A imaxe era dun filme de Stanley Kubrick (1964)  que levaba por titulo Dr. Strangelove or: How I Learned to Stop Worrying and Love the Bomb, simplificado,  á hora da súa difusión,  en Dr. Strangelove e que entre nós coñecemos como Teléfono vermello, voamos cara a Moscova.

O filme era unha especie de pesadelo cómico no que Peter Sellers interpretaba tres personaxes: un capitán, o  presidente dos Estados Unidos e o  asesor presidencial e ex-científico nazi Dr. Strangelove. No momento  cume do filme o estrambótico e estrangallado conselleiro érguese da cadeira de rodas e exclama Mein Führer, podo andar!; nese intre a bomba estoura e a resposta soviética, “O dispositivo do xuízo final”, ponse en marcha levando por diante o  planeta. Coido que nos esqueciamos do remate do filme, un gran fungo atómico ao estourar a bomba, envolvidos na hilaridade da escena.

O equilibrio de forzas era tan grande que chegamos a pensar que a carreira armamentista era tan absurda que nalgún momento se decatarían. Así foi, cando os soviéticos creron o farol de Reagan sobre a “Guerra das Galaxias”, os programas de desmantelamento nuclear aceleráronse. Ficaba a posibilidade dun accidente, como seica estivo a punto de suceder naquel incidente do equinoccio de outono en que a mesura do coronel Petrov salvou a humanidade.

A verdade é que me sorprendeu a seria advertencia do Papa Francisco sobre o perigo de que un incidente desencadee  un conflito nuclear e mesmo que para facela recorrese ao impacto da foto do neno xaponés agardando a súa quenda ante o crematorio de Nagasaki. A posibilidade nunca deixou de estar presente, mesmo durante un tempo falouse de que algunhas cabezas nucleares puidesen escapar ao control ruso despois da desaparición da URSS, falouse de científicos rusos a soldo. Agora levamos un tempo en que se volve falar destas cousas. É evidente que quen ocupa a cátedra de Pedro ten sempre boa información.

O outro día falabamos das posibilidades dunha nova Guerra Fría económica e de que esta desencadease  en Rusia un delirio polo rearme. Parece que esa posibilidade vai para longo. Pero andar xogando co tamaño dos botóns nucleares pode provocar un despiste en calquera momento, moito máis se quen o teñen preto seméllanse, ambos, ao histriónico Dr. Strangelove.

Kubrick podería rodar un remake cun só actor como fixo con Sellers. Tería que ser  reboliño iso si; tinguíndoo unhas veces de rubio e  engurrándolle un pouco a cara e outras de moreno, deixándolle unha tersa pel.


Mércores, 17 de xaneiro de 2017

María Antonieta e o xene lambón

María Antonieta, retrato realizado por Élisabeth Vigée Le Brun en 1783.
Aínda seguimos a remexer co acontecido hai mais de douscentos anos, entre 1789 e 1794. Neste quinquenio déuselle a volta ao mundo. Os  que daquela vivían só se decataban do que tiñan diante, non percibían a transcendencia. Anos despois viñeron os 10 días que abanearon o mundo, tamén houbo que agradar para percibilo; neste caso mesmo semella que aínda non se entendeu. A historia non ve ben de preto.

Tres séculos despois seguimos falando de liberdade, igualdade e fraternidade; seguimos ollando polo retrovisor as sombras daqueles  anos. Teses de doutoramento, libros, ensaios, artigos de opinión...  recuncan unha e outra vez, no desenvolvemento, nas consecuencias , nas causas. Ben saben, reiteradas ata a saciedade: ilustración, desigualdade estamental,  crise financeira, malas colleitas. A alza dos prezos dos alimentos consecuencia destas últimas xerou constantes debates no permanente “repensar” a que somete a súa revolución a historiografía francesa. En  toda Europa as malas colleitas, cos seus correspondentes ciclo de fame, estiveron presentes ao longo do século XVII e XVIII. Tamén na superpotencia militar económica e demografía que era Francia.

Seica María Antonieta, nunha ocasión en que a xente se encarou con ela por mor da  escaseza de fariña, respondeu, un chisco alta: “Qu’ils mangent de la brioche”; que coman pasteis! A frase  irritou aínda máis o odio popular contra a raíña que xa era moito. Non está claro que dixera tal cousa pero apandou con ela. Segundo Rousseau foi  María Teresa de Austria, esposa de Luís XIV, a que dixo algo parecido: “S'il ait aucun pain, donnez-leur la croûte au lieu du pâté” (Se non teñen pan que lle dean a masa follada no sitio do paté). Stefan Zweig atribúelle unha frase semellante a unha tía de Maria Antonieta. Fose ou non, a irritación popular coa aristocracia de Versalles e cunha raíña que non deixou de ser unha inconsciente ata que lle  rabenaron o pescozo, foi en aumento.

O caso é que a maldición emitida por unha ou outra testa coroada contra os pobres semella que se está a cumprir dende hai anos. Os pobres comen agora pasteis e engordan con serio perigo da súa saúde. O “xene lambón” empúrraos a devorar donuts, croissants, cheetos, bollycaos, hamburguesas preñadas de touciño ou pizzas de fariñas ignotas. A comida lixo, “fast food”, produce obesidades enfermizas; xa é un enorme problema sanitario nos Estados Unidos; comeza a selo en Europa e a metade da poboación mundial ten problemas de exceso de peso e a tendencia vai en aumento.

Nos enormes e extensos barrios miserables de Los Ángeles os traballadores, as clases baixas e os marxinados consomen bebidas con exceso de azucres, peixes e patacas fritidas , bocadillos , polo frito, aneis de cebola , cans quentes e sorbetes, manducan insaciábeis carnes graxentas e pasteis inzados de natas e regados con xaropes industriais. Mentres en Bel-Air ou Beverly Hills aderezan as ensaladas ecolóxicas, cociñan ao vapor as súas verduriñas, cocen quinoá traída do Machu Pichu para botarlle por riba ao seu cadradiño de tofu ou acompañar os seus anaquiños de sushi.

A maldición de María Antonieta e o xene lambón confabúlanse contra a humanidade.


Martes, 16 de xaneiro de 2018

venres, xaneiro 19, 2018

O nome das cidades

Hai tempo que deixei de me poñer diante dos encerados; agora miro para eles. É  unha agradábel sensación. Mais non quería eu falarlle da ausencia de nostalxia  senón de que, hai uns días, cando conducía cara á  escola onde miro para o encerado e escoito, coa concentración da que son capaz, os meus profesores, sorprendeume, dende  o trebello falador do auto e dende o fondo da memoria, un suave coro masculino  entretecido de mainas cordas de guitarra e  doces trazos de violín entre os que se intercalaban, de cando en vez, breves momentos de harmónica.

Ese  apracíbel introito precedía  á, grave, rouca, augardentosa ao tempo que melosa, borboriñante e romántica  voz de Lee Marvin  en Wand'rin Star, o tema central dun sorprendente western que, ao pouco de comezar, afástase das regras do xénero para converterse nunha extraordinaria comedia musical romántica sen, como o bo cine do oeste (Ford, Peckinpah, Zinnemann, Penn, Mann), fuxir da reflexión sobre o comportamento e a condición humana. O filme dirixido por Joshua Logan; con Clint Eastwood e Jean Seberg, unha das musas da “nouvelle vague”, falecida moi nova, acompañando a Marvin, titulábase Paint Your Wagon e entre nós intitulouse A lenda da cidade sen nome.

Tamén é desleixo nin poñerlle nome á cidade. Pola vella Europa, andamos sempre á procura de documentos medievais, chartae populationis, na que figure algo así como “Et imposimus ei nomen... “; o que veña despois sinala a grandeza de orixe, a historia, que no aberto norte do continente americano, aínda no século XIX, nin se tiña en consideración. Nos territorios con exceso de historia, como os nosos, estas cousas adquiren un relevo extraordinario ata o punto da invención sabida, consentida e reiterada. Esa Noia tan recuada como para ser fundada pola filla de Noé; Tui e Pontevedra obra de refuxiados troianos; Lugo bautizada en rememoración do deus céltico... Non coiden que é cousa exclusiva do noso  excesivo “realismo fantástico”. A atlántica Lisboa, Olissipo, foi fundada polo mesmísimo Ulises; mentres que a mediterránea Barca Nona catalá é obra do Hércules; o que non sabemos é se foi antes ou despois de andar a trompadas na Coruña, aínda que alí non deixase nome, segundo nos aclara a racionalidade científica de Gonzalo Navaza.

O exceso de historia pode mesmo producir alteracións nominais como o de San Petersburgo, aquel delirante proxecto de Pedro O Grande, o tsar modernizador empregando a brutalidade dos “ukase” e antecesor de Stalin e a súa non menos gloriosa modernización forzada. O tsar Pedro que ollaba babexante para occidente quería ter a súa Viena, o seu Londres ou o seu París, e non parou en cativezas; chantou a súa capital nas xunqueiras do Neva aínda que fose secándoas con corpos de servos. Durante douscentos anos foi capital do imperio. Cando o oso ruso tornaba os ollos de occidente e ollaba para as esencias eslavas mudáballe o nome, daquela era o Petrogrado das revolucións de 1917. Os bolxeviques deixárona sen a capitalidade, pero tras a morte de Lenin compensárona trocándolle o nome do tsar polo do líder falecido ao que Putin considera santo. Ficou como Leningrado durante setenta anos, mais a reviravolta da historia devolveulle o vello nome petrista e occidental. Mais como a cousa segue aí, aí, entre oriente e occidente, a actual San Petersburgo segue a ser a capital da rexión autónoma denominada Leningrado, non vai ser! A historia escrita no nome da cidade.

Ao igual que a outra gran capital europea; aínda que como esta, só en aparencia periférica. Se unha é recente, a outra afonda nos tempos recuados de séculos antes do actual xeito de contar. Aló, hai case tres mil anos, en honor dun rei de Megara, chamáronlle Bizancio á nova colonia fundado por xente orixinaria desta cidade grega. Persas, atenienses, espartanos, macedonios,  tracios... andaron tras dela ata que chegaron os romanos. Un deles encaprichouse da fermosa cidade do Bósforo, engrandeceuna como se fose unha nova Roma e chamoulle Constantinopla. Acabaríase convertendo en capital do Imperio Romano de Oriente. Perviviu, en mudanza lampedusiana e nominal, recollendo a vella denominación grega, aínda que a cidade se seguise a denominar Constantinopla, como aínda se fai hoxe entre os gregos e outros veciños europeos. En 1453 abaneou Europa e o último emperador Constantino XI seguía preocupado pola eterna discusión sobre o sexo dos anxos sen se decatar de que tiña os otománs na porta da cidade que eles chamaban Istambul. Un exceso de historia.

Luns, 15 de xaneiro de 2018



xoves, xaneiro 18, 2018

O xene curioso


O outro día fun  pillar o pan á tenda e ao pasar polo caixeiro dúas empregadas estaban a contarse  segredos. Decateime porque falaban baixiño, de non ser cousas de agachar falarían normal. Eu tamén arrimei, disimulando, a orella. Falaban de amores rotos. Unha contaba; a outra exclamaba: Non me digas!

Segue chamándome a atención o éxito de determinados programas de televisión, dos que xenericamente agrupamos baixo a denominación de tele-lixo. Deses que ninguén ve pero dos que todo o mundo fala. Basicamente tratan de descubrir as interioridades dos que se atreven a acudir a eles. Algún rematou por crear os seus propios personaxes engrandecidos polos rumores do moito que cobran. Estes xéneros de ver, de espiar, non son exclusivos dos programas de “dimes y diretes”, senón que é o esquema no que se sustentan algúns programas de debate político, que mesmo foron decisivos na modificación do mapa político español, nos barulleiros de fútbol ou na última das novidades: a cociña.

En aparencia estes programas funcionan porque descobren “secretos” (ao falar de persoas), primicias (dinlle así ao falar das fichaxes futboleiras) ou exclusivas (cando se poñen serios para falar de política). Vamos, que son un díxome, díxome. O asunto está na polisémica verba de “secreto”, aquilo do que poucos saben; na miña época a xente chamábanlle  “secreta” ao que nós lle chamabamos “social”,  agora chámanlle “secreto” a un corte de vai saber ti que parte do porco.

Mais o do segredo non é tan certo. O que en realidade determina o éxito dos programas de que falamos é que ao xénero humano gústanos mirar, ver, curiosear. O outro día falabamos, a propósito dun libro de Yuval Noah Hariri, do “xene lambón . El non fala do xene curioso, pero porque non se lle ocorreu, porque en moitos anacos do seu libro fala de cousas que ben poderiamos agrupar baixo esta denominación.

Tampouco é unha novidade. Se somos humanos é polo “xene curioso”. Esa foi a causa da nosa expulsión do Paraíso e o cúmulo de desgrazas que nos veu enriba só pola manía de saber. Por exemplo, teño un amigo que se dedica a estudar os cabaliños de mar; é un científico que pasa horas e horas, viaxa dun lado a outro do mundo para saber cousas destes curiosos bichiños. Para  que? Ou ese proxecto enorme que anda por debaixo da terra, en Suíza, ben pegadiños a Francia, querendo acelerar partículas para descubrir o esquivo bosón de Higgs que mira ti que para que servirá.

Os científicos sempre xustifican os seus dispendios cun non sabemos para que pero algo se sacará de estudar os cabaliños de mar ou de darlle velocidade aos protóns. Mais todos sabemos que estas cousas non se fan pola rendibilidade nin inmediata, nin futura, senón porque somos unha especie curiosa, cun xene que nos empurra a saber e outro que nos fai devorar unha libra de chocolate polo medio da tarde.

Co ben que se estaba na paradisíaca ignorancia, tiveron que andar Adan e Eva remexendo as cousas e encerellándonos co desexo de saber;  porque o malo dos segredos é que cando se saben, deixan de selo.


                      Domingo,14 de xaneiro de 2017                      

mércores, xaneiro 17, 2018

O declive de Orcellón

Cando era un cativo, subía por una estrada, daquela afastada do centro da vila, hoxe un enxameo de edificios “altinísimos” de vivendas baleiras; pasaba pola beira dunha tenda de pinturas rotulada “Comercial Orcellón”. Dende o primeiro día metéuseme o eufónico nome entre os miolos.

Logo fun coñecendo algo do pouco que se sabe. Que era o termo impreciso para referirse a un territorio escasamente definido ao redor do actual concello do Carballiño. Aqueles meus iniciáticos saberes viñan da man do Corcheiro, que un día nos levou a Castro Cavadoso e defendeu a súa tese de que aquel debía ser o castelo de Orcellón, na  Terra medieval de Castela. Hai algún tempo que José Luís Sobrado considera que a fortaleza de Castro Caldelas de Orcellón estaba na Teixeira, en Brués, no concello de Boborás. Non moi lonxe pois.

Coas denominacións medievais sempre hai unha incerteza natural. Pasa  coa Terra de Turonio, tamén de lindes incertos, mais ben indefinidos, entre a Paradanta , o Miño e o  sur da ría de Vigo. E tamén coa Terra de Castela que abranguería un espazo difuso, pechado polos contrafortes do Faro,  pola serra da Martiñá, delimitado polo río Viñao e o Avia, por unha banda, e máis polo Barbantiño e o Miño, pola outra, co Arenteiro correndo polo medio. Entre Oseira e Ribadavia, no medio cadraría O Carballiño. Ao redor do Arenteiro andaría ese máis pequecho territorio de Orcellón.

Agora seica fica sen xente, leo nunha nova de prensa. A comarca actual, como é sabido sen funcionalidade máis que formal porque as deputacións son cruciais para o control político dos impostos cidadáns, do Carballiño fórmana oito concellos: Cea, Piñor, O Irixo, Boborás, Maside Punxín, San Amaro e Beariz, de moi diversa extensión cada un, dende os moi grandes como o Irixo con 121 km² ata Punxín con só 17.

Na década dos setenta do pasado século, cando eu era mozote, viviamos nesta area preto de 45 mil persoas. Na actualidade fano 26.765. Se lle quitamos a estas as case  14.000 censadas no Carballiño, resulta que para atopar a alguén vivo hai que dar ben voltas por centos de quilómetros cadrados. Deste evolucionar hai xa ben tempo que se decataran os meus fillos, aínda cativos; non sei moi ben cal deles  preguntoume: pero aquí só hai persoas maiores?

Non sempre foi así. Por exemplo, eu, dezao de nacenza e infancia (nacido ao pé do Monte do Carrio, botei a andar en Rodeiro e deixei de luxar os cueiros en Prado), son a causa de que os meus pais fosen vivir ao Carballiño, para que puidese estudar e ter futuro. Cousa que non vían en Lalín. E non foi así, o aire cosmopolita dun Carballiño turístico, próximo á capital provincial, inzado de mozos mexicanos e panameños  a bordo dos seus flamantes coches americanos e erguendo torres de vivendas para que as mercasen os emigrantes europeos, foi en declive. Mentres  Lalín desenvolvía unha actividade agraria e industrial facilitadas tanto polas condicións naturais como,  sobre todo, polo exercicio, ao seu favor, dun forte poder político local.

Asústanse en Orcellón, pero non vén de agora . Falan de declive rural, pero non é tal.  É declive de país; mesmo se fala de catástrofe, de inverno demográfico, de suicidio demográfico... mais trátase de falta de esperanza, de ilusión, de vitalidade, de política e dun chisco menos de indolencia, de indiferenza,  e de que “o que veña detrás que arree”.

Historicamente Galicia foi, case sempre, un territorio superpoboado. Leva un retroceso poboacional de case século e  medio e chegou xa a un punto preocupante. Mais, como diría Castelao das sardiñas, a xente viría se o goberno  quixese.

O fatalismo é a peor das indolencias.


Sábado, 13 de xaneiro de 2018

luns, xaneiro 15, 2018

Dúas anécdotas dunha carta

Casa do Sol. Palacio do Conde de Gondomar en Valladolid
Na carta da que falamos estes días de don Diego de Gondomar a Andrés Losada, ademais de reaccionar enrabiado contra o libro de Bernardo de Brito, o futuro Conde non deixa nin de  expresar o seu canso estado de ánimo (“sólo el morir como cristiano y como fidalgo gallego deseo”) nin perde un certo sentido do humor, ese concepto tan difícil de definir no caso galego, cun pouco de retranca irónica, rexouba, sorna, sorriso contido etc.

Coido que non se entende a carta se non a interpretamos como unha defensa a morte da súa clase, da nobreza galega desposuída dos seus solares naturais, convertida, como é o seu caso, en cortesá ou de servizo e que entrevé que o seu papel na corte vai ser, é xa no seu tempo, cada vez máis secundario. Por iso recorre ao recitado de honores, fazañas e servizos da nobreza galaica que representa a Galicia e aos galegos. A defensa desta e dos seus habitantes identifícase co honor da súa casta nobre.

Nese relatorio don Diego bota man de dúas anécdotas. A primeira é unha fazaña reiterada en  tantas e tantas cidades sitiadas. Dende o croissant ou “media lúa” dos panadeiros vieneses que representa a lealdade, resistencia e salvación de cidade ante os turcos ate o coiazo que lle guindaron as mulleres tolosanas, dende a cima do adarve, para fenderlle a testa ao terríbel Simón de Monfort; pasando pola Deu-la-deu Martíns de Monçao  a quen, estando sitiada a vila polas tropas de Castela e sendo o alimento tan escaso, ocorréuselle apañar a pouca fariña que restaba, cocela e, dende a muralla, guindarlles os pans aos sitiadores ; estes coidando que tiñan moitas reservas levantaron o asedio.

Unha historia semellante é a que nos conta don Diego sobre o sitio ao  que os mouros tiñan sometida a  cidade de Lugo. Neste caso foi o gobernador quen, esgotados os alimentos, colleu o último año que lle quedaba e tiróullelo, facéndoo voar por riba da muralla, aos musulmáns. Di don Diego: “Y porque en Galiçia se llamada el cordero “año”, los descendientes deste cavallero se llaman de Bolaño.”

A segunda anécdota, ten máis contido, xa que reflicte o malestar da nobreza laica co latrocinio a que estaba sometida pola igrexa, polos mosteiros en particular, que se ían quedando coas súa terras. Unha nobreza de antigo poder, señores naturais do reino por verdadeiro dereito de xentes, por memoria e antiquísima posesión e sucesión de herdanza e non por papeis ou títulos gañados nas instancias civís.

Exemplifica ese malestar no preito que lle puxo o convento de Montederramo ao señor de Maceda Xoán de Novoa : “por ciertas tierras, diçiendo que eran comprhendidas en la conçesión de un previlegio que tenía el monasterio; y viéndosse el pleito en la Chancellaría de Valladolid, en tiempo del Emperador, halláronse a la vista en los estrados el abad y Juan de Noboa, y dixo el abad al presidente que mandasse a Juan de Noboa que mostrasse el título que tenía para aquellas tierras que poseía. El Juan de Noboa le respondió con gran cólera: “Y eu qué título ey de mostrar mais que averlas erdado de meu pay, e meu pay de meu avó, e meu avó de nossos antepassados, que as posseeron desde que o mundo foi mundo; e vos em san Bernardo, que era de França, e a puta que os pareu ¿qué tendes que ver coa minha fazenda per uns poucos de papés derrocadeiros que prezentáes?”.


Venres, 12 de xaneiro de 2018